Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον: Τεχνικές Πράσινων Στεγών στην πάροδο του χρόνου (Α' Μέρος)

 

 

Περίληψη

Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο πρωτοπόρος αρχιτέκτονας Le Corbusier, ανακάλυψε τα οφέλη του οπλισμένου σκυροδέματος το οποίο επέτρεπε την κατασκευή επίπεδων οροφών που ήταν πλέον δυνατό να διαμορφωθούν και αξιοποιηθούν. Παρακάτω περιγράφονται διάφορες περιπτώσεις ταρατσόκηπων από αυτήν την εποχή. Μερικές από αυτές τις στέγες είναι «ενεργές» μέχρι και σήμερα και μπορούν να δεχθούν και επισκέπτες. Ακολούθησε «άλμα» από τον πρωτοπόρο Friedensreich Hundertwasser, στις τεχνικές διαμόρφωσης τοπίου, οι οποίες αναπτύχθηκαν έως και τις αρχές της δεκαετίας του ’80 και παρ’ όλο που βελτιώθηκαν και εξελίχθηκαν, στην ουσία αντιπροσωπεύουν και τις τεχνικές του σήμερα. Παρακάτω θα γίνει αναφορά σε μερικές σημαντικές δημοσιεύσεις και γεγονότα καθώς και σε αντικείμενα που απασχολούν τη σύγχρονη «βιομηχανία» των πράσινων στεγών. Τέλος, θα δοθούν παραδείγματα από μια ολόκληρη γκάμα από προοδευτικά κτίρια τα οποία κτίστηκαν εντός των τελευταίων δέκα ετών.

 

Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον: Τεχνικές ταρατσόκηπων στην πάροδο του χρόνου Η ιδέα της κάλυψης των στεγών κτιρίων με έδαφος έτσι ώστε να δημιουργείται ένα «μπάφερ» θερμοκρασίας, όπως στην περίπτωση των κελαριών κρασιού στην περιοχή Burgenland της Αυστρίας ή των «Σκανδιναβικών πράσινων στεγών», αλλά και η ιδέα του «καμουφλάζ» των κτιρίων, είναι τόσο παλιές όσο και η οικοδομή η ίδια. Άλλος λόγος για την κάλυψη των στεγών με στρώση εδάφους ήταν και η προστασία της επένδυσης της στέγης, ιδιαίτερα σε περιοχές που διέτρεχαν κίνδυνο πυρκαγιών με αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα αυτό των «στεγών του Βερολίνου».
Οι πρακτικές για τις στέγες που προαναφέρθηκαν, έρχονται σε αντίθεση με την ιδέα της αξιοποίησης των στεγών ως χώρων αναψυχής, εγκαθιστώντας καλλωπιστικά φυτά, καφασωτά για αναρριχώμενα και δέντρα σκιάς. Αυτό απαιτεί κατάλληλες στέγες που αντέχουν μεγάλο φορτίο, οπότε τέτοιου τύπου πράσινες στέγες ήταν δυνατό να πραγματοποιηθούν σε μεγαλύτερο βαθμό, από τότε που άρχισε να γίνεται η χρήση του οπλισμένου σκυροδέματος δηλαδή προς το τέλος του 19ου αιώνα. Πιο πριν, πράσινες στέγες βρισκόντουσαν μόνο σε κάστρα και σε κατοικίες επισκόπων, ενώ οι απλοί πολίτες αρκούνταν σε απλές γλάστρες και ζαρντινιέρες με φυτά που τοποθετούνταν στις άκρες των μερικώς προσβάσιμων στεγών. Φυσικά, αυτή η τεχνική ακόμη εξυπηρετεί και είναι πιο δημοφιλής στις νοτιότερες χώρες της Ευρώπης.

Από την απλή επίπεδη στέγη στην πράσινη στέγη

Η πρώτη πρόταση για τη δημιουργία πράσινων στεγών έγινε το 1867 από τον «δάσκαλο» κτίστη Carl Rabitz από το Βερολίνο, σε έντυπό του. Εξάλλου, είχε και ο ίδιος πράσινη στέγη στη βίλλα του, γεγονός που είχε προκαλέσει «αίσθηση» στο Βερολίνο εκείνης της εποχής. Φυσικά, υπήρχε πολύς δρόμος ακόμη να διανυθεί για να φτάσουμε στην πράσινη στέγη όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Στις αρχές του 20ου αιώνα οι περισσότεροι πρωτοπόροι αρχιτέκτονες ήταν «απασχολημένοι» με το αντικείμενο της μοντέρνας αρχιτεκτονικής.

 

 

 

 



Εικόνα 1. Ταρατσόκηπος του Carl Rabitz, Βερολίνο
 



Ο πιο διάσημος από αυτούς δεν ήταν άλλος από τον Le Corbusier. Ουσιαστικά δεν υπήρχε κανείς άλλος αρχιτέκτονας που «προπαγάνδισε» τόσο ενεργά υπέρ της επίπεδης στέγης και των διάφορων χρήσεων της. Η συνεισφορά του Le Corbusier (1887-1965) στη διάδοση της κατασκευής των πράσινων στεγών υπήρξε καθοριστική. Ήταν εξάλλου ένας από τους πρώτους συστηματικούς κατασκευαστές και θεωρητικούς της αρχιτεκτονικής τοπίου των πράσινων στεγών. Το 1927 στη Στουτγάρδη, όρισε συνοπτικά τα «5 βασικά σημεία για νέα αρχιτεκτονική» με την ευκαιρία της έκθεσης της γερμανικής Ομοσπονδίας Εργασίας. Το αντικείμενο των πράσινων στεγών αποτελούσε το 2ο από τα 5 σημεία. Ο Le Corbusier ισχυριζόταν πως η πράσινη στέγη θα γινόταν το πιο επιθυμητό σημείο του σπιτιού και πως θα αποτελούσε ευκαιρία για αναπλήρωση της δομημένης επιφάνειας στη φύση. Σχεδόν όλα τα παραδείγματα των σπιτιών που είχαν κτιστεί στην περιοχή Weissenhofsiedlung στη Στουτγάρδη και συμπεριλαμβανόντουσαν στην έκθεση της γερμανικής Ομοσπονδίας Εργασίας, είχαν επίπεδες στέγες. Από αυτά, ταρατσόκηποι είχαν σχεδιαστεί μόνο σε δύο κτίρια, του Le Corbusier και του Pierre Jeanneret.

 

 

Εικόνα 2. Σχέδια του Le Corbusier, Στουτγάρδη 1927

Σε ένα άρθρο για τα πλεονεκτήματα της επίπεδης στέγης που γράφτηκε το 1926 από διάφορους αρχιτέκτονες, ο Le Corbusier εξήγησε πως στις νοτιότερες χώρες οι άνθρωποι πάντα πήγαιναν στις ταράτσες των σπιτιών τους, εκτός από όταν έβρεχε. Με τη χρήση του οπλισμένου σκυροδέματος για την κατασκευή των επίπεδων στεγών, οι στέγες απέκτησαν ομοιογενή επιφάνεια και αδιαπέραστη από το νερό. Ο Le Corbusier τόνιζε ότι οι επίπεδες στέγες δε θα έπρεπε να προτιμούνται μόνο από τις ζεστές χώρες αλλά και από χώρες με συχνές χιονοπτώσεις. Για αυτόν το λόγο οι οριζόντιες στέγες πρέπει να έχουν διαρροή νερού στο κέντρο της επιφάνειάς τους. Επίσης, σε κτίριο με επίπεδη στέγη η διάταξη των δωματίων μπορεί να αλλάξει τελείως και τα δωμάτια υποδοχής μπορούν να προβλεφθούν στην ταράτσα του σπιτιού και η οροφή να μετατραπεί σε κήπο με τη καλλιέργεια φυτών κήπου.
Η κατασκευή ταρατσόκηπων σε στέγες οπλισμένου σκυροδέματος Όπως προαναφέρθηκε, πολλοί αρχιτέκτονες έκαναν προτάσεις για τη δικιά τους εκδοχή τεχνικής λύσης για την κατασκευή στέγης από οπλισμένο σκυρόδεμα στην οποία μετέπειτα θα δινόταν χρήση ταρατσόκηπου. Γι’ αυτό, ο Αρχιτέκτονας Erich Mendelsohn, περιγράφει μια βάση πράσινης στέγης που είχε κτίσει στα γραφεία “Herpich & Sohne” στην οδό Leipziger (Βερολίνο) το 1925. Στην περίπτωση αυτής της στέγης, η στρώση του οπλισμένου σκυροδέματος καλύφθηκε από στρώμα 4 εκ. πάχους τσιμεντοκονιάματος, πάνω στο οποίο επενδύθηκε διπλή επίστρωση ασφαλτόχαρτου. Επίσης, ένα στρώμα σκωριοκονιάματος 7 εκ. πάχους προστάτευε την επένδυση από πάνω.
Ένα υψηλόβαθμο στέλεχος κατασκευαστικής εταιρείας από τη Βιέννη, ο καθ. J. Hoffman, είχε δηλώσει ότι ο καλύτερος τύπος επίπεδης στέγης με προσβασιμότητα ήταν: στέγη με συμπιεσμένο χώμα, με βάση οπλισμένου σκυροδέματος και με δύο ή τρεις στρώσεις τσόχας οροφής. Ισχυριζόταν πως τέτοια στέγη δε θα χρειαζόταν καθόλου επισκευές για μια εικοσαετία. Επίσης συνιστούσε τάβλες σκληρού φελλού μεταξύ της επένδυσης της οροφής και της δομής του σκυροδέματος. Από την άλλη, ο καθ. J. Frank από τη Βιέννη είχε γράψει πως με βάση την εμπειρία του, η καλύτερη λύση για μια βάση ταρατσόκηπου είναι η χρήση «επίπεδου μολύβδου». Ανέφερε επίσης πως η χρήση αυτού του υλικού για τις στέγες γινόταν για πολλά χρόνια. Αυτός ο τύπος στέγης κατασκευαζόταν ως εξής: σε βάση οπλισμένου σκυροδέματος τοποθετούταν επικάλυψη άοπλου σκυροδέματος, στρώση «επίπεδου μολύβδου» τοποθετούταν από πάνω και κατόπιν στρωνόταν άσφαλτος και άμμος.
Επιπλέον, στο εγχειρίδιο Κατασκευών Οπλισμένου Σκυροδέματος που γράφτηκε το 1928, τονίζονται τα πλεονεκτήματα της μόνωσης με μόλυβδο κατά την κατασκευή των πράσινων στεγών. Η μόνωση με μόλυβδο από το εργοστάσιο Siebel στο Ντίσελντορφ, πραγματοποιούταν για χρόνια όχι μόνο για τη μόνωση των κτιρίων από την υγρασία, αλλά και για την κάλυψη των οροφών, ειδικά αυτών που προορίζονταν για ταρατσόκηπους. Πρόκειται ουσιαστικά για λεπτό φύλλο μολύβδου (που ξετυλίγεται από ρολό) που έχει επικαλυφθεί κι από τις δύο μεριές με ασφαλτόχαρτο. Όταν οι στέγες καλύπτονται με αυτό το υλικό, επιτυγχάνεται απόλυτη στεγανοποίηση. Στο τέλος της δεκαετίας του ’20, αφού η ποιότητα του οπλισμένου σκυροδέματος και της ασφάλτου είχε βελτιωθεί περαιτέρω, όλο και περισσότεροι κήποι κατασκευαζόντουσαν στις οροφές και γινόντουσαν και πιο «τολμηροί». Στρώμα αποστράγγισης φτιαγμένο από ψηφίδες και συμπιεσμένο χώμα, τοποθετούνταν πάνω σε στρώση σκυροδέματος περιλουσμένου με άσφαλτο. Αυτό καλυπτόταν με παχιά στρώση εδάφους και γρασιδιού όπου φυτεύονταν θάμνοι και δέντρα, ενώ η στρώση με την οργανική ουσία είχε συχνά μέχρι και δύο μέτρα βάθος, όπως στην περίπτωση του ταρατσόκηπου που είχε εγκατασταθεί στην ταράτσα του Καζίνο στην παλιά πόλη του Μπερν το 1935. Για αυτήν την περίπτωση πράσινης στέγης είχε σχεδιαστεί αρδευτικό με υπόγειο σύστημα και επιφανειακή στράγγιση.
Οι πράσινες στέγες εξακολούθησαν να κατασκευάζονται με αυτές τις αρχές έως τη δεκαετία του ’70.

Εξαιρετικές παλιές πράσινες στέγες

Πλέον άρχισαν να κατασκευάζονται πράσινες στέγες με μεγαλύτερη έκταση. Το 1929, ένας ταρατσόκηπος 4 στρεμμάτων κατασκευάστηκε σε ύψος 32 μέτρων στην κορυφή του πολυκαταστήματος Karstadt στο Hermannplatz στο Βερολίνο. Ο αρχιτέκτονας ήταν ο Philipp Schaefer (1885-1952). Αυτός ήταν ο μεγαλύτερος ταρατσόκηπος που είχε κτιστεί ποτέ στην Ευρώπη εκείνη την εποχή.
Μεγάλες περιοχές με ανθόφυτα και παρτέρια με θάμνους ενσωματώθηκαν στο έδαφος της ταράτσας. Η διαμορφωμένη οροφή δε χρησιμοποιούταν μόνο ως χώρος για καφέ από τους πελάτες του καταστήματος, αλλά και ως χώρος διοργάνωσης μουσικών γεγονότων. Ουσιαστικά ο χώρος μετατράπηκε σε τουριστική «ατραξιόν» με θέα σε όλη την πόλη.

Εικόνα 3. Ταρατσόκηπος στην κορυφή του εμπορικού
καταστήματος Karstadt (Berlin- Neukolln)

 
Σύντομα το μέγεθος των ταρατσόκηπων άγγιξε και τα 6 στρέμματα όπως στην περίπτωση των “Roof gardens” που σχεδιάστηκαν από τον αρχιτέκτονα τοπίου Ralph Hancock (1893-1950) στο πολυκατάστημα “Derry & Toms” στο Κένσινγκτον (Kensington High Street) Λονδίνου όπου επίσης σε ύψος 30 μ. από το επίπεδο του εδάφους, φυτεύτηκαν γύρω στα 500 είδη δέντρων και θάμνων και ποικιλία ανθοφύτων, σε ένα στρώμα εδάφους με πάχος περίπου ένα μέτρο.
Ο Ralph Hancock επίσης σχεδίασε ένα σύνολο 5 ταρατσόκηπων που εγκαταστάθηκαν στις πτέρυγες στα χαμηλότερα επίπεδα του ουρανοξύστη “Rockfeller Center” της Νέας Υόρκης στη ξακουστή 5η Λεωφόρο – κατά το 1933 με 1936. Οι 3 από αυτούς τους κήπους σήμερα διακρίνονται και από την πλατφόρμα «θέασης» του ουρανοξύστη, ενώ κάποιοι από αυτούς μπορούν να δεχτούν επισκέψεις από το κοινό κάθε Οκτώβρη κατά τη διάρκεια του « Σαββατοκύριακου Ανοικτού Σπιτιού Νέας Υόρκης».
Ένα ιδιαίτερο παράδειγμα αποτελεί και η πράσινη στέγη στο βραζιλιάνικο κτίριο της Εθνικής Τράπεζας, στο κέντρο του Σαν Πάολο, το οποίο κτίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του ‘30 και έχει ύψος 80μ.. Το πρώτο διάστημα η στέγη ήταν καλυμμένη με γρασίδι. Αργότερα εξελίχθηκε σε έναν πραγματικό «φοινικόκηπο» με λιμνούλα κυπρίνων και σκιερά δενδροσκέπαστα μονοπάτια που αναπτύσσονται σε αυτήν τη στέγη τα τελευταία 40 χρόνια. Εν τω μεταξύ, τα δέντρα ξεπερνούν στο ύψος τα 10μ., τα φυτά τα επισκέπτονται από κολίβρια και ακόμη και το βραζιλιάνικο περιοδικό “Natureza” ανέφερε πως ένας αετός είχε κτίσει φωλιά στη συγκεκριμένη πράσινη στέγη.
 

Εικόνα 4. Ο ταρατσόκηπος του Ralph Hancock στο
Λονδίνο ακόμη υπάρχει. Πηγή: www.ralphhancock.com 


Ο πρωτοπόρος της πράσινης στέγης Friedensreich Hundertwasser


To 1983, ο ακρογωνιαίος λίθος τοποθετήθηκε για το διάσημο στις μέρες μας σπίτι του Hundertwasser στη Βιέννη. Δέντρα φυτεύτηκαν πάνω και ανάμεσα στα 50 διαμερίσματα στο σπίτι σύμφωνα με το «μότο» του Friedensreich Hundertwasser: «Η φύση πρέπει να πληθαίνει όπου το χιόνι και η βροχή πέφτουν. Όπως όλα γίνονται άσπρα τον χειμώνα, πρέπει να πρασινίζουν το καλοκαίρι. Οτιδήποτε βρίσκεται οριζόντια στην ύπαιθρο, αποτελεί μέρος της φύσης, οι δρόμοι και οι στέγες πρέπει να «δασωθούν», οι άνθρωποι πρέπει να μπορούν να αναπνέουν το άρωμα των δασών και πάλι στις πόλεις…..». Πολυάριθμα κτίρια ακολούθησαν όπως το εργοστάσιο επεξεργασίας λυμάτων Spittelau στο κανάλι της Βιέννης “Danube”, τα θερμά λουτρά στο Blumau Αυστρίας, η αγορά στο Altenrhein Ελβετίας, ο αμπελώνας Quixote στην κοιλάδα Νάπα στην Καλιφόρνια, όπως και ο «πύργος βροχής» στο Plochingen και η «σπείρα δάσους» στο Darmstadt (και οι δύο περιοχές Γερμανίας).

 



Εικόνα 5. Το Hundertwasser House στη Βιέννη,
μια διάσημη «τουριστική ατραξιόν»



Παρ’ όλο που ο Friedensreich Hundertwasser, πιθανότατα ο πιο γνωστός Αυστριακός καλλιτέχνης, γλύπτης και αρχιτέκτονας πέθανε το 2000, δύο επιπλέον έργα έχουν ολοκληρωθεί στη Γερμανία έπειτα από τον θάνατό του, από τους αρχιτέκτονες Peter Pelican και Heinz Springmann με βάση τα σκίτσα και τις ιδέες του. Την ίδια στιγμή που στο “Hundertwasser House” στη Βιέννη, εφαρμόστηκαν παραδοσιακές τεχνικές για να τοποθετηθούν 900 τόνοι εδαφικού υποστρώματος πάνω στη στέγη, μοντέρνοι μέθοδοι είχαν χρησιμοποιηθεί στα πιο πρόσφατα κτίρια, οι οποίες περιγράφονται παρακάτω.
Οι απόψεις για τον Friedensreich Hundertwasser διίστανται, αλλά κάνεις δεν αμφισβητεί το γεγονός ότι ο ίδιος διέδωσε τη «φιλοσοφία» της πράσινης στέγης πέρα από την κεντρική Ευρώπη και πως εξ’ αιτίας των ιδεών του – π.χ. δέντρα μπορούν να αναπτυχθούν στις οροφές που έχουν κλίση 30˚ ή και παραπάνω κτλ. - οι τεχνικές των πράσινων στεγών ήρθαν αντιμέτωπες με προκλήσεις με την αντιμετώπιση των οποίων η «πράσινη στέγη» εξελίχθηκε.

            

Βιβλιογραφία
 
Ahrendt, Jana "Historische Grϋnd6cher: Ihr Entwicklungsgang bis ΖυΓ Erfindung des Eisenbetons'', Dissertation απ der τυ Berlin, Fakultαt ΥΙ,  2007,

http://opus.kobν.de/tuberlin/νolltexte/2007/1477/
Αρρl, Roland, Fachartikel und Objektberichte Ζυ den Themen "Nord-LB Hannoνer'', (3/2003); "Βegrϋnυng geneigter D6cher'', (4/2004); "Nutzbel6ge auf Decken und D6chern'', (1/2005); ,)Nasserspiele auf D6chern'', (3/2007); "Meydan- Center, Istanbul" (1/2008); Dach + Grϋn, Yerlag Dieter Α. Kuberski, Stuttgart

Αρρl, Roland, Beitr6ge Ζυ den Grϋndαch-Κοngressen ίπ Portland (2004), Boston (2006), Minneapolis (2007) und Baltimore (2008), Green Roofs for Hea[thy Cities, Toronto, Kanada

Zink, Walter (Herausgeber), "Moderne Flach- dachtechnik - Yom Flachdach zum Dachgarten'', Forum Yerlag, 1976

"Grundsαtze fϋr Dαchbegrϋnυngen'Ί Forschungs- gesellschaft Landschaftsentwicklung Landschaftsbau e. V. (FLL), Βοππ, 1982 und 1984 "Dachg6rtnerrichtlinien'',DeutscherDachg6rtner Yerband e. V. (ΟΟΥ), Baden-Baden, 1985 und 1990

Tagungsb6nde zum 1. Internationalen Dachg6rtner-Symposium )/om Flachdach zum Dachgarten" ίπ Baden-Baden und zum 2. Internationalen Dachg6rtner-Symposium "Kiesd6cher werden Grϋnd6cher" ίπ Stuttgart, Deutscher Dachg6rtner Yerband e. V. (ΟΟΥ), Baden-Baden, 1989

Tagungsband .Ευτο Green Roof - Grϋnd6cher dauerhaft und sicher'', ZinCo GmbH Unterensingen, 1999

Tagungsband "Internationales Grϋndαch-SΥmΡοsίυm ίπ der Hunderwasser-Markthalle Altenrhein, Schweiz'', 5. Oktober 2001, Deutscher Dachg6rtner Yerband e. V. (ΟΟΥ)

Tagungsband "International Green Roof Congress'', 14.-15. September 2004, Νϋrtίngen, International

Green Roof Association, (IGRA) Planungshilfen Ζυ den Themen "Extensiνe Dachbe- grϋnυng'Ί "Intensiνe Dαchbegrϋnυng'Ί "Schr6gdach- Βegrϋnυng'Ί "Geh- und Fahrbel6ge auf D6chern'', "Absturzsicherung auf D6chern'', ZinCo GmbH, Unterensingen

πηγή: http://taratsokipos.blogspot.gr/