Mεταλλευτικό Συγκρότημα Θάσου, μνημείο σε κίνδυνο

της Ειρήνης Κοντογεωργίου (δημοσιογράφου, eirini@kontogeorgiou.gr)  Σε μια πανέμορφη δασική παραθαλάσσια έκταση της νότιας Θάσου διασώζεται ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα μνημεία επεξεργασίας μετάλλων στην Ανατολική Μεσόγειο. Πρόκειται για το ιδιαίτερα αξιόλογο ιστορικό μεταλλευτικό συγκρότημα των Λιμεναρίων, το οποίο δημιουργήθηκε το 1903 και περιλαμβάνει κτήρια διοίκησης, ορυχείο, εργοστάσιο επεξεργασίας, αποθήκες, λιμανάκι και σκάλα φόρτωσης. Σύμφωνα με τους μελετητές είναι αντίστοιχο του Λαυρίου, της Σαρδηνίας (Ιταλία), της Μάντσα (Ισπανία), της Ίντρια (Σλοβενία), της Ρουρ (Γερμανία), του Λε Κρεσώ (Γαλλία) και του Αίρον Μπριτζ (Μεγάλη Βρεττανία). Το κεντρικό κτήριο διοίκησης, το Παλατάκι, αποτελεί εμβληματικό δείγμα της αρχιτεκτονικής των κτηρίων διοίκησης και των διευθυντικών επαύλεων στις μεταλλευτικές αποικίες των νησιών του Αιγαίου και είναι το ένα από τα τρία που σώζονται αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα. Παρόλα αυτά κινδυνεύει…   Η μεταλλοφορία της Θάσου είναι γνωστή και είχε αξιοποιηθεί από την αρχαιότητα. Στο δυτικό – νοτιοδυτικό τμήμα του νησιού διατηρούνται και σήμερα αρχαία μεταλλευτικά φρεάτια, στοές, εκβολάδες και σκουριές. Στη νεότερη εποχή, κυρίως κατά το τελευταίο τρίτο του 19ου αι, εντάχθηκε στο πλαίσιο του επιστημονικού και επιχειρηματικού ενδιαφέροντος για αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου της Ανατολικής  Μεσογείου. Η σύγχρονη μεταλλευτική δραστηριότητα εγκαινιάστηκε στις αρχές του 20ού αι. όταν η γερμανική εταιρεία «Minengesellschaft Fr. Spidel» έπεισε το 1903 την οθωμανική διοίκηση του νησιού να της παραχωρήσει για 40 χρόνια την εκμετάλλευση κοιτασμάτων σιδήρου, ψευδαργύρου, αργυρούχου μολύβδου και χαλκού. Η εταιρεία κατασκεύασε ένα από τα μεγαλύτερα βιομηχανικά συγκροτήματα του νησιωτικού Αιγαίου και το πιο εντυπωσιακό από όλα τα αντίστοιχα κτήρια διοίκησης. Σύμφωνα με τον Πρόεδρο του ΙΓΜΕ Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης κ. Νίκο Επιτρόπου, το συγκρότημα θεωρείται δίδυμο με αυτό της Σαρδηνίας και πρωτοπόρο τεχνολογικά αφού εδώ, ταυτόχρονα με την Ιταλία, εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στην Ευρώπη η μέθοδος Waelz, δηλαδή του περιστρεφόμενου κλιβάνου φρύξης καλαμίνας για την παραγωγή οξειδίου του ψευδαργύρου. Το συγκρότημα έχει χαρακτηριστεί από το πρώην Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού μνημείο νεοτέρων χρόνων (περιλαμβάνεται στη σχετική λίστα) και «έργο τέχνης που χρειάζεται ειδική κρατική προστασία». Το σύνολο της περιοχής, στην οποία έχουν εντοπιστεί και ευρήματα αρχαίας μεταλλευτικής δραστηριότητας, έχει χαρακτηριστεί «ιστορικός τόπος», (ΥΠΠΕ/ΔΙΛΑΠ/Γ896/20565/30-4-82, ΦΕΚ713/τβ/27-9-82,ΥΠΠΟ/ΔΙΛΑΠ/Γ/3431/59889/6-12-1994,ΦΕΚ946Β/21-12-1994,ΥΠΠΟ/ΔΝΣΑΚ/77766/219/6-10-2006). Η πλήρης έρευνα, ανάλυση και καταγραφή των κτηρίων έχει γίνει από το ΥΠΠΟΤ-4η Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων, από το ΙΓΜΕ και από το ΕΜΠ στο ερευνητικό πρόγραμμα «Ιστορικά Μεταλλεία στο Αιγαίο 19ος-20ος αιώνας» (Ν.Μπελαβίλας, Λ. Παπαστεφανάκη, Α.Ζ. Φραγκίσκος, Δ.Μαυροκορδάτου, Μ. Μπαλοδήμου).

Παρόλα αυτά το μνημείο κινδυνεύει. Λόγω ολιγωρίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης το Παλατάκι εντάχθηκε στο μητρώο της ΕΤΑ ΑΕ (Ελληνικά Τουριστικά Ακίνητα), του φορέα δηλαδή που θα εκμεταλλεύεται τουριστικά ακίνητα του δημοσίου, με στόχο τη μείωση του ελληνικού χρέους υπό τις επείγουσες διαδικασίες του μεσοπρόθεσμου. Η εξέλιξη της «αποκοπής» του κεντρικού κτίσματος από το συγκρότημα αν και αντιβαίνει τις Διεθνείς Χάρτες, τη διεθνή Σύμβαση της Γρανάδας (1985), το Ν. 3028/2002 για την προστασία των Αρχαιοτήτων, το Ν. 3201/2003 (Προστασία φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος Νήσων Αιγαίου), τον Ν. 3378/ 2005 (Προστασία της αρχαιολογικής κληρονομιάς) και το Ν. 3658/2008 (Προστασία πολιτιστικών αγαθών), υπάρχει κίνδυνος να ανοίξει το δρόμο για την παραχώρηση του μνημείου σε ιδιώτες. Στην εξέλιξη αυτή έχουν αντιταχθεί με ψηφίσματά τους σειρά επιστημονικών φορέων, όπως η Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, η Διεθνής Επιτροπή για τη Βιομηχανική Κληρονομιά / TICCIH και το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών/ ΙCOMOS. Παράλληλα έχει συγκροτηθεί η «Πρωτοβουλία για την Προστασία και Ανάδειξη του Μεταλλευτικού Συγκροτήματος Θάσου», με στόχο την αποτροπή δυσάρεστων εξελίξεων. Για «ξενάγηση» στο μνημείο και υπογραφή συμπαράστασης μπορεί κανείς να επισκεφτεί το www.mmoth.gr ΠΗΓΕΣ • «Ορυχεία στο Αιγαίο-Βιομηχανική Αρχαιολογία στην Ελλάδα», Εκδόσεις Μέλισσα, Αθήνα 2009. • ΙΓΜΕ: «Καινοτόμες Τεχνολογικές – Τεχνικές Καταγραφής & Αξιοποίησης Απορριμμάτων Μεταλλευτικής και Μεταλλουργικής Βιομηχανίας & Εγκαταλειμμένων Δημοσίων Μεταλλείων. Πιλοτικές Εφαρμογές», Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα», Γ’ Κ.Π.Σ. πηγή: http://www.monumenta.org/