Χρονολόγιο καταγραφής και προστασίας της θαλάσσιας χελώνας στο νότιο Κυπαρισσιακό κόλπο.

  

Εισαγωγή  Ο ΑΡΧΕΛΩΝ ιδρύθηκε επίσημα το 1983, με το όνομα Σύλλογος για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας (ΣΠΘΧ). Όμως η ανάγκη δημιουργίας ενός συλλογικού φορέα που θα προασπίζει τα «συμφέροντα» των θαλάσσιων χελωνών είχε προκύψει μερικά χρόνια πριν με την ενασχόληση αρκετών νέων επιστημόνων και σπουδαστών γύρω από τα προβλήματα της θαλάσσιας χελώνας στην Ελλάδα. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν γοητευθεί από τον πολύπλοκο κύκλο ζωής της θαλάσσιας χελώνας που αποκαλύπτονταν μπροστά τους μέσα από τη δουλειά που γινόταν στις παραλίες. Οι «χελωνάδες» όπως αυτοαποκαλούνταν είχαν δημιουργήσει μια ιδιαίτερη σχέση τόσο με τη χελώνα όσο και μεταξύ τους. Δουλεύοντας ανιδιοτελώς και μάλιστα σε απίθανους χρόνους είχαν δημιουργήσει βαθμιαία μια δικιά τους δεοντολογία και τρόπο ζωής ακόμη. Τους χειμώνες οργάνωναν τη δουλειά πεδίου και συγκροτούσαν ομάδες και τα καλοκαίρια ξεχύνονταν στις παραλίες αναπαραγωγής για να καταγράψουν παρατηρήσεις και προβλήματα. Έτσι κάποια στιγμή δημιουργήθηκε η ανάγκη ίδρυσης του Συλλόγου. Η πρώτη περιοχή με την οποία ασχολήθηκαν εντατικά οι «χελωνάδες» υπήρξε η Ζάκυνθος όπου μετά από σημαντικές πρωτοβουλίες πάρθηκαν αποφάσεις που οδήγησαν τελικά στη δημιουργία του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Ζακύνθου και του αντίστοιχου Φορέα Διαχείρισης. Η ιστορία της Ζακύνθου είναι λίγο-πολύ γνωστή και έχουν γραφεί πολλά για το θέμα αυτό. Αυτό που είναι λιγότερο γνωστό είναι η δουλειά του Συλλόγου σε μια άλλη περιοχή αναπαραγωγής, εξίσου σημαντική με τη Ζάκυνθο, τον νότιο Κυπαρισσιακό Κόλπο. Στο άρθρο που ακολουθεί παρουσιάζεται με τη μορφή χρονολογίου η «ιστορία» της 30-ετούς δουλειάς του Συλλόγου στον Κυπαρισσιακό Κόλπο και το σκεπτικό για την ακολουθούμενη μεθοδολογία. Αφορμή για το άρθρο έδωσαν διάφορα δημοσιεύματα και επιστολές που, από άγνοια ή και εσκεμμένα, παρουσιάζουν λανθασμένα στοιχεία και δημιουργούν εσφαλμένες εντυπώσεις, ίσως και λόγω των ισχυρών πιέσεων που εμφανίστηκαν πρόσφατα για «ανάπτυξη» της περιοχής. Το «ανάπτυξη» σε εισαγωγικά γιατί δεν πρόκειται στην πραγματικότητα για ανάπτυξη αλλά για ισοπέδωση και υποβάθμιση της μοναδικής αυτής περιοχής, που θα καταστρέψει τις ιδιαιτερότητές της και θα στερήσει τις δυνατότητες μιας ορθολογικής μελλοντικής αξιοποίησης προς όφελος και των επόμενων γενεών.   Περίοδος 1982-1983 (πρώτες παρατηρήσεις, κλπ.) Τις περιόδους 1982 και 1983, έγιναν οι πρώτες παρατηρήσεις από κλιμάκιο φοιτητών που εγκατέστησε στην περιοχή το τότε Υπουργείο Περιβάλλοντος (ΥΧΟΠ). Συγκεκριμένα έγιναν οι πρώτες μετρήσεις διαφόρων παραμέτρων ωοτοκίας (αριθμός αυγών ανά φωλιά, περίοδος επώασης αυγών, κλπ.) και τα πρώτα μαρκαρίσματα χελωνών (11 χελώνες το 1982 και 27 χελώνες το 1983) με σήματα που παρεχώρησε ευγενώς η Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσεως (ΕΕΠΦ). Επίσης διαπιστώθηκαν ως απειλές η έντονη θήρευση αυγών, κυρίως από αλεπούδες, και το πλημμύρισμα φωλιών από τη θάλασσα, χωρίς όμως αυτές να ποσοτικοποιηθούν, πράγμα που έγινε κατά την επόμενη περίοδο. Περίοδος 1984-1991 (συστηματική καταγραφή ωοτοκίας, αξιολόγηση απειλών, και πιλοτικές ενέργειες προστασίας φωλιών) Την περίοδο 1984-86 έγινε συστηματική καταγραφή της αναπαραγωγικής δραστηριότητας με την ευκαιρία κοινοτικού προγράμματος με δικαιούχο το ΥΧΟΠ και τη συνεργασία του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Από το 1987, ο Σύλλογος για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας (ΣΠΘΧ), ανέλαβε σε συνεννόηση με το ΥΧΟΠ τη συνέχιση της καταγραφής της αναπαραγωγικής δραστηριότητας στον Κυπαρισσιακό Κόλπο. Κατά την περίοδο 1984-1989 ελεγχόταν κάθε χρόνο ολόκληρη η περίπου 44 χλμ. παραλία από το Ρέμα Μπραζέρη στα νότια (βόρειο άκρο της παραλίας Καλού Νερού) μέχρι τον ποταμό Αλφειό στα βόρεια. Από ανάλυση των στοιχείων της περιόδου αυτής διαπιστώθηκε ότι ένα μεγάλο ποσοστό της ωοτοκίας (περίπου 79%) γινόταν από το Ρέμα Μπραζέρη μέχρι τη Νέδα (περίπου 7,3 χλμ.). Από το 1990 το πρόγραμμα συστηματικής καταγραφής εστίασε στην εν λόγω περιοχή (Ρέμα Μπραζέρη-Νέδα) που παρουσίαζε την πυκνότερη ωοτοκία. Σημειώνεται ότι κατά την ίδια περίοδο (1984-1991) γινόταν και ποσοτικοποίηση των απειλών και κυρίως της θήρευσης των φωλιών και του πλημμυρίσματός τους από τη θάλασσα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι στην περίοδο 1984-1991 επηρεάζονταν κατά μέσο όρο ετησίως από τη θήρευση το 52,5% των φωλιών (ετήσια διακύμανση: 38,1% - 66,2%) και από πλημμύρισμα το 27% των φωλιών (ετήσια διακύμανση: 6% - 57%). Σημείωση: Ο Κυπαρισσιακός Κόλπος, σε αντίθεση με τις παραλίες της Ζακύνθου, παρουσιάζει έντονη κυματική δράση λόγω των επικρατούντων κατά το θέρος βορειοδυτικών ανέμων, που επηρεάζουν έντονα την παραλία. Ταυτόχρονα δοκιμάζονταν διάφορες μέθοδοι προστασίας φωλιών, σύμφωνα με τα κρατούντα διεθνή πρότυπα (βλ. Manual of Sea Turtle Research and Conservation Techniques της IUCN), και ελέγχονταν η αποτελεσματικότητά τους στο πεδίο. Τέλος συνεχίστηκε και στην περίοδο αυτή το πρόγραμμα μαρκαρίσματος χελωνών.  Περίοδος 1992-2012 (συστηματική καταγραφή ωοτοκίας, καθορισμός πυρήνα βιοτόπου, μαζική προστασία φωλιών στον πυρήνα) Μετά από διάφορες προσπάθειες προστασίας φωλιών, από το 1992 όλες οι φωλιές, που εντοπίζονταν την επόμενη της ωοτοκίας, περιφράσσονταν επί τόπου με ειδικό πλέγμα που επιτρέπει στους νεοσσούς να εξέρχονται από τη φωλιά χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Η μαζική περίφραξη φωλιών ελαχιστοποίησε αλλά δεν μηδένισε τη θήρευση. Πράγματι, το 13,6% περίπου των φωλιών, κατά μέσο όρο, εξακολουθεί να θηρεύεται και μετά το 1992. Αυτό οφείλεται αφενός στο ότι οι αλεπούδες καταφέρνουν να προσεγγίζουν τα αυγά σκάβοντας κάτω από το πλέγμα και αφετέρου στη θήρευση φωλιών που δεν έχουν γίνει αντιληπτές κατά την πρωινή παρατήρηση, και επομένως δεν έχουν περιφραχθεί έγκαιρα. Σημείωση: Ένα ποσοστό φωλιών, περίπου 10% κατά μέσον όρο, δεν εντοπίζεται αμέσως (δηλ. την επόμενη της ωοτοκίας) αλλά γίνεται αντιληπτό μετά είτε από θήρευση ή από την έξοδο των νεοσσών. Για την αντιμετώπιση του πλημμυρισμού, κατά την περίοδο 1992-1999, οι φωλιές που εντοπίζονταν σε μικρή απόσταση από τη θάλασσα μεταφέρονταν σε κατάλληλα επιλεγμένο τμήμα της παραλίας (περιοχή Βουνάκι). Σημείωση: Αυτός ο χώρος ονομάζεται διεθνώς beach hatchery (στα ελληνικά «φυσικό εκκολαπτήριο»). Ο χώρος περιφράσσεται με κατάλληλη περίφραξη που επιτρέπει στους εκκολαπτόμενους νεοσσούς να φτάσουν στη θάλασσα χωρίς ανάγκη ανθρώπινης παρέμβασης. Η μέθοδος αυτή προστασίας εγκαταλείφθηκε το 1999 λόγω κάποιων μειονεκτημάτων. Συγκεκριμένα έπαυσε να χρησιμοποιείται παγκοσμίως μετά από σύσταση της IUCN (Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης) ότι η συγκέντρωση φωλιών μπορεί να μεταδώσει σε όλα τα αυγά κάποιον ιό ή μύκητα, και επίσης ομογενοποιεί τη θερμοκρασία επώασης με αποτέλεσμα να μην υπάρχει ικανή διαφοροποίηση στο φύλο των νεοσσών. Σημείωση: Το φύλο των νεοσσών καθορίζεται από τη θερμοκρασία επώασης των αυγών. Υψηλές σχετικά θερμοκρασίες επωάζουν θηλυκούς νεοσσούς και χαμηλότερες αρσενικούς. Έτσι, από το έτος 2000, οι φωλιές που γίνονται σε απόσταση μικρότερη των 18 μέτρων από τη μέση στάθμη της θάλασσας δεν συγκεντρώνονται πλέον σε έναν συγκεκριμένο χώρο (το επονομαζόμενο «φυσικό εκκολαπτήριο») αλλά κάθε φωλιά, που πρέπει να μεταφερθεί, μεταφέρεται απλώς ψηλότερα στο ίδιο περίπου τμήμα της παραλίας με την αρχική της θέση. Το κριτήριο μεταφοράς των 18 μ. αποφασίστηκε μετά από πολλά έτη παρατηρήσεων κατά τα οποία καταγράφονταν λεπτομερώς οι πλημμυρισμοί φωλιών, και αποτελεί βέλτιστο συμβιβασμό μεταξύ διάσωσης αυγών και αποφυγής εκτεταμένων μεταφορών. Σημειώνουμε ότι και με το κριτήριο των 18 μ. υπάρχουν περίοδοι με έντονο κυματισμό όπου σημειώνονται πλημμυρισμοί φωλιών. Σημείωση: Το όριο των 18 μ. δεν ισχύει για την σχετικά στενή παραλία του Καλού Νερού (βλ. παρακάτω), όπου ως όριο μεταφοράς λαμβάνεται το αν η φωλιά έχει απόσταση από τη θάλασσα μικρότερη από το ήμισυ του πλάτους της παραλίας στο σημείο αυτό. Το 1994 περιελήφθη στο ετήσιο πρόγραμμα του ΑΡΧΕΛΩΝ και η μήκους 2,2 χλμ. περίπου παραλία του Καλού Νερού (δηλ. από το Ρέμα Μπραζέρη στα βόρεια μέχρι τον Αρκαδικό ποταμό στα νότια). Τα προηγούμενα χρόνια γινόταν στην παραλία αυτή περιστασιακή καταγραφή της ωοτοκίας κατά την οποία διαπιστώθηκαν σημαντικά ποσοστά ωοτοκίας (βλ. σχετική σημείωση στο τέλος της παραγράφου). Έτσι από το 1994 μέχρι σήμερα ελέγχονται καθημερινά και τα 9,5 χλμ. παραλίας, από τη Νέδα μέχρι τον Αρκαδικό. Η περιοχή αυτή, η οποία συνοπτικά ονομάζεται νότιος Κυπαρισσιακός Κόλπος, αποτελεί τον πυρήνα του βιοτόπου ωοτοκίας στον Κυπαρισσιακό Κόλπο, και εκτιμάται ότι συγκεντρώνει το 83% περίπου της συνολικής ωοτοκίας στον Κυπαρισσιακό Κόλπο. Σημείωση: Το ποσοστό ωοτοκίας στην παραλία Καλού Νερού ανέρχεται στο 24% της συνολικής ωοτοκίας στον πυρήνα του βιοτόπου, δηλ. από τη Νέδα μέχρι τον Αρκαδικό.     Στο Καλό Νερό εντοπίστηκε και μια τρίτη σημαντική απειλή, συγκεκριμένα διαπιστώθηκε μεγάλης έκτασης αποπροσανατολισμός των νεοσσών από τα υπάρχοντα ισχυρά φώτα (δημοτικά και ιδιωτικά). Δεδομένου ότι ορισμένες φωτεινές πηγές φωτίζουν τις φωλιές από πάνω δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί η μέθοδος σκίασης φωλιών που εφαρμόζει ο ΑΡΧΕΛΩΝ σε άλλες περιοχές. Έτσι τις μέρες που αναμένεται η εκκόλαψη μιας φωλιάς τοποθετείται στην άμμο πάνω από τη φωλιά αδιαφανές ξύλινο κιβώτιο το οποίο ελέγχεται τακτικά (π.χ. κάθε μία ώρα) προκειμένου να διαπιστωθεί αν έχουν παγιδευτεί νεοσσοί ώστε αυτοί στη συνέχεια να μεταφερθούν και να απελευθερωθούν πάραυτα σε σκοτεινό μέρος της παραλίας. Σημειώνεται ότι αυτή είναι μια ανορθόδοξη πρακτική, δεν χρησιμοποιείται σε άλλο μέρος του κόσμου και πιθανόν να έχει επιπτώσεις στην μετέπειτα συμπεριφορά των νεοσσών, αφού αυτοί δεν οδεύουν αμέσως μετά την έξοδό τους από τη φωλιά στη θάλασσα αλλά παραμένουν παγιδευμένοι για κάποιο χρονικό διάστημα μέσα στο αδιαφανές κιβώτιο πάνω από τη φωλιά. Σημείωση: Μεταφορά των φωλιών αυτών σε άλλα τμήματα της παραλίας Καλού Νερού δεν μπορεί να γίνει καθόσον στα λίγα κατάλληλα μέρη (δηλ. χωρίς έντονο φωτισμό ή θόρυβο) που έχουν απομείνει στην παραλία υπάρχει μεγάλος συνωστισμός φυσικών φωλιών. Το πρόγραμμα LIFE-Nature Στην περίοδο Απρίλιος 1998 έως Μάρτιο 2002 ο ΑΡΧΕΛΩΝ υπήρξε δικαιούχος του κοινοτικού προγράμματος LIFE98NAT/GR/5262 “Application of Management Plan for Caretta caretta in southern Kyparissia Bay” το οποίο μετά την έγκρισή του από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και το Υπουργείο Γεωργίας επιχορηγήθηκε κατά 70% από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και κατά 30% από τον ΑΡΧΕΛΩΝ. Το πρόγραμμα αυτό, όπως προβλέπονταν, κατέληξε στην εκπόνηση Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης και Σχεδίου Προεδρικού Διατάγματος τα οποία, μετά από διαβούλευση με τοπικούς φορείς, υποβλήθηκαν στο Υπουργείο Περιβάλλοντος για εφαρμογή. Δυστυχώς δεν υπήρξε συνέχεια στο θέμα παρά τις υπενθυμίσεις του ΑΡΧΕΛΩΝ. Η αύξηση φωλιών ως αποτελέσματα της μακροχρόνιας προστασίας τους  Το 2006 άρχισε να εμφανίζεται μια βαθμιαία αύξηση του αριθμού φωλιών στον πυρήνα του βιοτόπου (περίπου 9,5 χλμ. από Νέδα μέχρι Αρκαδικό), η οποία συνεχίστηκε με διακυμάνσεις μέχρι το 2012. Παράλληλη ανάλυση των δεδομένων του μαρκαρίσματος στην ίδια περίοδο έδειξε αύξηση του ποσοστού των «νέων» χελωνών, δηλ. των χελωνών χωρίς μαρκάρισμα. Τα δύο αυτά στοιχεία σε συνδυασμό με την ηλικία έναρξης ωρίμανσης της Caretta caretta στη Μεσόγειο (14-16 έτη) πιθανολογούν ότι η παρατηρούμενη αύξηση μπορεί να οφείλεται στα μέτρα προστασίας φωλιών που λαμβάνονται συστηματικά από το 1992. Συλλογή, καταγραφή και τήρηση στοιχείων  Τα στοιχεία που συλλέγει ο ΑΡΧΕΛΩΝ είναι απολύτως τυποποιημένα, δηλ. ο τρόπος συλλογής και καταγραφής τους είναι πολύ συγκεκριμένος. Τα στοιχεία συλλέγονται από εθελοντές, στο μεγαλύτερο ποσοστό φοιτητές και νέοι επιστήμονες από ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια. Οι εθελοντές έχουν εκπαιδευτεί στο πεδίο από τους υπευθύνους τους οι οποίοι τους καθοδηγούν και τους εποπτεύουν καθόλη τη διάρκεια της εργασίας τους. Τα στοιχεία της καθημερινής πρωινής παρατήρησης καταγράφονται χειρόγραφα σε ειδικό δελτίο όπου απεικονίζονται όλες οι έξοδοι χελωνών και όσες από αυτές κατέληξαν σε φωλιά. Κάθε φωλιά παίρνει έναν κωδικό και όλες οι φωλιές παρακολουθούνται καθημερινά μέχρι την εκκόλαψή τους και αφού αποχωρήσουν οι νεοσσοί οι φωλιές ξεσκάβονται για να διαπιστωθεί ο αριθμός των αυγών και το ποσοστό επιτυχίας τους. Για κάθε φωλιά που παρακολουθείται συμπληρώνεται ειδικό δελτίο με όλες τις σχετικές παρατηρήσεις. Για τις φωλιές που πρέπει να μεταφερθούν (περίπου 15% του συνολικού αριθμού φωλιών), συμπληρώνονται τα στοιχεία της φωλιάς, όπως ο αριθμός αυγών και οι διαστάσεις της φωλιάς, τόσο στην αρχική θέση όσο και στην τελική. Τα στοιχεία μαρκαρίσματος χελώνας καταγράφονται σε ειδικό έντυπο για κάθε συνάντηση με χελώνα. Στη συνέχεια τα στοιχεία κάθε χειρόγραφου δελτίου εισάγονται επί τόπου σε ηλεκτρονική Βάση Δεδομένων από εντεταλμένους εθελοντές του προγράμματος και ελέγχονται από τους υπευθύνους. Σημειώνουμε ότι, εκτός από τις βάσεις δεδομένων, ο ΑΡΧΕΛΩΝ διατηρεί μέχρι σήμερα σε αρχείο όλα τα χειρόγραφα δελτία καταγραφής (πρωινής παρατήρησης, παρακολούθησης φωλιάς, μαρκαρίσματος) από το 1984 μέχρι σήμερα. Ερευνητικές εργασίες στο πλαίσιο του προγράμματος  Ο ΑΡΧΕΛΩΝ επιδιώκει και υποστηρίζει την έρευνα και ειδικά αυτή που στοχεύει στην αύξηση της γνώσης γύρω από τις θαλάσσιες χελώνες με σκοπό την καλλίτερη προστασία και διατήρηση τους. Έτσι απευθύνει κάθε χρόνο ανοιχτή πρόσκληση προς τους φοιτητές-εθελοντές του για υποβολή ερευνητικών προτάσεων σχετικών με τις θαλάσσιες χελώνες. Η υποβολή της πρότασης πρέπει να συνοδεύεται από υποστηρικτική επιστολή καθηγητού του ιδρύματος στο οποίο φοιτά ο εθελοντής φοιτητής. Μετά την έγκριση της ερευνητικής πρότασης, ένα μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του ΑΡΧΕΛΩΝ εποπτεύει την εκτέλεση της έρευνας και καθοδηγεί τον ερευνητή. Μέχρι σήμερα έχουν γίνει πολλές ερευνητικές εργασίες, προπτυχιακές, πτυχιακές και μεταπτυχιακές, καθώς και διδακτορικές διατριβές. Μερικές από τις εν λόγω εργασίες έχουν δημοσιευθεί και παρουσιάζονται στη συνημμένη βιβλιογραφία. Επίσης το πρόγραμμα του ΑΡΧΕΛΩΝ στον Κυπαρισσιακό έχουν επισκεφθεί διεθνούς κύρους επιστήμονες με σημαντική παρουσία στο αντικείμενο των θαλάσσιων χελωνών παγκοσμίως, όπως οι Colin Limpus, Rod Mast, Steve J. Morreale, Frank V. Paladino, Katik Shanker, James R. Spotila, Manjula Tiwari, και άλλοι. Επίλογος  Ο ΑΡΧΕΛΩΝ, σύμφωνα και με διεθνείς συστάσεις, έχει ως αρχή την λιγότερη δυνατή παρέμβαση στις φυσικές διεργασίες ειδικά σε ότι αφορά στα ευαίσθητα στάδια της αναπαραγωγής της θαλάσσιας χελώνας. Έτσι, οι μεταφορές φωλιών γίνονται μόνο στον μικρότερο δυνατό αριθμό φωλιών, και συγκεκριμένα σε όσες θεωρούνται «καταδικασμένες» λόγω εγγύτητας με το νερό. Σημειώνεται ότι αποφεύγονται κατά το δυνατόν μεταφορές φωλιών για άλλες αιτίες, όπως τα φώτα ή οι ομπρέλες στο Καλό Νερό, που μπορούν να αντιμετωπιστούν με άλλο τρόπο. Οι μεταφορές φωλιών γίνονται σύμφωνα με πιστοποιημένο διεθνώς πρωτόκολλο.   (Δ.Μ.)       πηγή: http://www.archelon.gr/